AMSTERDAM - Wie Queer Amsterdam, de roze stad binnenloopt, ziet als eerste de kansel uit 1632. Niet zomaar een historisch object, maar de plek waar in datzelfde jaar Hilletje Jans en Willem Adriaensz trouwden. Enkele jaren daarvoor ging de bruidegom nog door het leven als Barbara. Willem knipte de haren kort, droeg mannenkleding en diende als soldaat. Toen dit aan het licht kwam, volgde ontbinding van het huwelijk en verbanning uit Amsterdam.

Dat verhaal vormt een krachtig begin van de grote tentoonstelling in De Nieuwe Kerk. Queer Amsterdam brengt vier eeuwen queer geschiedenis samen, aan de hand van meer dan negentig objecten en persoonlijke verhalen. De tentoonstelling opent donderdag 9 juli en loopt uitzonderlijk lang door: tot en met zondag 4 april 2027.

Liefde, zichtbaarheid en strijd

Directeur Annabelle Birnie opende om 10.00 uur de persconferentie in De Nieuwe Kerk. Daarna spraken Martijn Albers van Pride Amsterdam, adjunct-directeur Paul Mosterd, Dino Suhonić van IHLIA LGBTI Heritage en conservator Hélène Webers.

Birnie plaatste de tentoonstelling nadrukkelijk in het Amsterdam van nu. De stad kent wereldwijd het beeld van vrijhaven, maar vrijheid spreekt niet voor iedereen vanzelf. Volgens haar laat Queer Amsterdam zien hoe queer Amsterdammers al eeuwenlang kleur geven aan de stad: soms zichtbaar, soms noodgedwongen verborgen.

De tentoonstelling gaat daarmee niet alleen over vroeger. De geschiedenis van emancipatie, zelfbeschikking en zichtbaarheid loopt door tot vandaag. Juist nu acceptatie van de regenbooggemeenschap onder druk staat, krijgt deze geschiedenis een nationaal podium in De Nieuwe Kerk.

WorldPride begint in De Nieuwe Kerk

Met de opening van Queer Amsterdam gaat ook WorldPride 2026 officieel van start in De Nieuwe Kerk. Aanleiding daarvoor is het feit dat Nederland 25 jaar geleden als eerste land ter wereld het burgerlijk huwelijk openstelde voor stellen van hetzelfde geslacht.

Martijn Albers van Pride Amsterdam noemde WorldPride een moment waarop Amsterdam en Nederland laten zien wat er goed gaat, maar ook waar nog strijd nodig is. Tijdens WorldPride komen onder meer internationale activisten en scholars naar Amsterdam. Ook staat een mensenrechtenconferentie op het programma. De Canal Parade beleeft dit jaar de dertigste editie, met tachtig boten door de grachten. WorldPride eindigt op 8 augustus met een Pride March richting Museumplein.

Verhalen die lang ontbraken

De tentoonstelling is chronologisch én thematisch opgebouwd. Bezoekers lopen door thema's rond verborgen liefde, gemeenschap, emancipatie, verlies, lichaam, activisme en toekomst. Conservator Hélène Webers benadrukte dat queer geschiedenis vaak geen geschiedenis van objecten is, maar van verhalen. Veel levens lieten weinig tastbare sporen na, juist omdat ze buiten de norm vielen.

Daarom speelt audio een belangrijke rol. Op elf plekken in de tentoonstelling kunnen bezoekers luisteren naar historische queer verhalen. Zo komen mensen aan het woord die in archieven vaak alleen als zaak, verhoor of voetnoot opduiken.

Een ander aangrijpend onderdeel gaat over de verloren generatie. Daarin toont de tentoonstelling onder meer 22 rouwkaarten, geadresseerd aan één persoon. Eén mens verloor dus 22 vrienden aan de gevolgen van aids. Daarmee krijgt een grote geschiedenis opeens een pijnlijk persoonlijke schaal.

Trots werk van Thomas van Dun

Ook kunstenaar Thomas van Dun was bij de perspresentatie aanwezig. Zijn schilderij Sanctuarium uit 2024 hangt in de hoek over de verloren generatie. Van Dun maakte het werk vanuit de innerlijke noodzaak om zijn persoonlijke verhaal te delen en hiv-besmetting bespreekbaar te maken.

Het schilderij verwijst naar zijn twintigste levensjaar, toen hij onverwacht de diagnose kreeg. Sanctuarium gaat over acceptatie, queer gemeenschap, emancipatie en sterfelijkheid. In 2024 won Van Dun met dit werk het NTR-programma Project Rembrandt. In De Nieuwe Kerk krijgt het werk nu een plek tussen historische en persoonlijke verhalen over verlies, veerkracht en zichtbaarheid.

Queer geschiedenis hoort ook in de klas

De Nieuwe Kerk kiest bewust voor een looptijd van negen maanden. Daarmee ontstaat ruimte om scholen en jongeren bij de tentoonstelling te betrekken. Dat is volgens de organisatoren hard nodig. Queer geschiedenis ontbreekt vrijwel in Nederlandse schoolboeken, terwijl jongeren die zelf tot de lhbtiqa+-gemeenschap behoren hun eigen geschiedenis nauwelijks tegenkomen in de lesstof.

Het persbericht verwijst naar onderzoek van wetenschappers van de Universiteit van Amsterdam onder tienduizenden Nederlandse scholieren. Daaruit blijkt dat meer dan vier op de tien jongeren vinden dat lhbtiqa+-personen niet gelijkwaardig zijn aan heteroseksuelen. Ook Marijke Huisman van de Universiteit Utrecht concludeert in haar boek Queer geschiedenis van Nederland dat de geschiedenis van de queer gemeenschap vrijwel afwezig blijft in schoolboeken.

Vanaf september komt er daarom een gratis educatieprogramma voor jongeren vanaf 14 jaar, gericht op mbo en voortgezet onderwijs. Dat programma bestaat uit voorbereidende lessen, een rondleiding door de tentoonstelling en een creatieve verwerkingsopdracht.

Een tentoonstelling door en voor de gemeenschap

Voor Queer Amsterdam werkte De Nieuwe Kerk nauw samen met IHLIA LGBTI Heritage, de erfgoedorganisatie met een van de grootste lhbti-collecties van Europa. Voorzitter Dino Suhonić noemde het archief geen verzameling curiositeiten, maar een tegenarchief: een plek waar levens die vaak buiten officiële geschiedschrijving vielen, alsnog zichtbaar blijven.

Volgens Suhonić gaat queer geschiedenis niet alleen over seksuele en genderdiversiteit. Ze laat ook zien hoe macht werkt, hoe normen ontstaan en hoe mensen steeds opnieuw ruimte maken voor andere manieren van leven. Daarmee is queer geschiedenis geen apart hoofdstuk, maar Amsterdamse geschiedenis, Nederlandse geschiedenis en gezamenlijke geschiedenis.

De tentoonstelling kwam tot stand met hulp van klankbordgroepen uit de gemeenschap. Meer dan honderd mensen dachten mee over verhalen, keuzes en details. Het uitgangspunt dat daaruit voortkwam, klinkt eenvoudig: wie queer is, moet zich gerepresenteerd voelen. Wie niet queer is, moet bondgenoot willen zijn.

Een warm bad in een harde stad

Ook het ontwerp sluit daarbij aan. Buiten de tentoonstelling wacht een grauwe, stedelijke wereld. Binnen stappen bezoekers een kleurrijke ruimte in, met verwijzingen naar het spectrum van de regenboog. Volgens Webers moest de tentoonstelling niet alleen mooi ogen, maar ook betekenis dragen.

Queer Amsterdam toont liefde, lust, pijn, uitsluiting en verlies. Maar vooral ook moed, kracht en plezier. De tentoonstelling laat zien dat de geschiedenis van queer Amsterdam niet voorbij is. Zij leeft door in archieven, kunst, onderwijs, activisme en in de stad zelf.