AMSTERDAM - Amsterdam ontstond in het niets. De oerbron van de stad is een woest, leeg en zompig veenmoeras. De Amstel een slome, brede veenstroom. De Amstel mondde via het IJ uit in de wilde Zuiderzee. Tegen het jaar 1200 ontstond hier een lintdorp. Aan beide zijden van de Amstel woonden mensen op de huidige Nieuwendijk en Kalverstraat en aan de Warmoesstraat en Nes.

Rond 1260 werd de dam in de Amstel gebouwd. Op de kaart van Cornelis Anthoniszoon uit 1544 is de middeleeuwse structuur van het Damplein haarscherp te zien. Het huidige plein bestond uit twee delen. Aan de ene kant de dam met een sluis, zodat schepen van de Zuiderzee naar de Amstel konden. Op de dam stonden zelfs een paar woonhuizen. Bij de damsluis kwam een vismarkt die erg belangrijk werd. Handel werd alles bepalend voor de opkomende havenstad. Later kwam de beurs aan de Rokinzijde.

Geseling en terechtstelling

De westzijde was een plein dat ‘Die Plaetse’ heette. Hier stond het stadhuis; centrum van bestuur en rechtspraak. Ook Utrecht en Den Haag hadden hun Plaets, plekken voor rechtspraak, de schandpaal, geseling, terechtstelling.

Het huidige plein bestond dus uit die twee delen: aan de ene kant de dam met sluis in de rivier en aan de andere het stadhuis als bestuurlijk centrum. Die eeuwenoude tweedeling zie je nog altijd. Aan de westkant staat het Paleis – oorspronkelijk het trotse Amsterdamse stadhuis, en aan de oostkant het Nationaal Monument. De dam en Die Plaetse vormden het commercieel en bestuurlijk hart van de explosief groeiende handelsstad.

Amsterdam stichtte met Nieuw Amsterdam New York

Met de val van Antwerpen in 1585 begon voor Amsterdam de Gouden Eeuw. De stad was daardoor bijna honderd jaar het centrum van de wereldhandel. Het Amsterdamse handelsnetwerk besloeg de oceanen; van Ceylon tot Japan, van Zuid Afrika tot Noord Amerika. In 1624 werd Nieuw Amsterdam gesticht, het huidige New York.

Dat internationale karakter is goed te zien op de reproductie van een schilderij van Jan Lingelbach uit 1656 (zie de hoofdafbeelding bij dit artikel). Het hing op het stadhuis in de kamer van Burgemeester en Wethouders. Rechts zien we handelaren in oosterse gewaden, in het midden Amsterdamse handelaren met hun zwarte hoeden en links het stadhuis in aanbouw. Rechtsachter de haven van het Damrak. In het Rampjaar 1672 werd de Republiek door de omliggende grootmachten verslagen. De Gouden Eeuw was voorbij.

Naaktlopers

De Dam was vaak het toneel van rellen en opstanden. Wonderbaarlijk was de opstand van de wederdopers. Deze radicale protestanten wilden Gods Koninkrijk op aarde stichten. Daarom rende in 1535 een groepje wederdopers al schreeuwend naakt over de Dam, dit door hun idee van ‘de naakte waarheid’. De kleermaker Hendrick Hendrickz was hun profeet. Ze riepen kreten als ‘Wee, wee, over die werelt ende die godloosen; wee, wee, Hemelsche Vader, wraeck, wraeck!’

Ze werden opgepakt. Zelfs in de gevangenis weigerden ze zich aan te kleden, omdat ze de ‘naakte waarheid’ hadden gezien: God had Amsterdam uitgekozen als het hemelse Jeruzalem. Het stadsbestuur was niet onder de indruk en veroordeelde hen ter dood. Een aantal werd verbrand op een brandstapel op de Dam.

Damslapers

Eind negentiende eeuw was de Dam de eindhalte van de paardentrams. Breitner maakte daar sfeervolle schilderijen van. Op 7 mei 1945, na de capitulatie, schoten de Duitsers meer dan 30 mensen dood op het plein. In 1970 wemelde het er van de hippies, die sliepen rond het Nationaal Monument. Ze werden hardhandig door mariniers verjaagd.

De plek is al meer dan 760 jaar druk met bezoekers en verkeer. De Dam wordt gedomineerd door de mooie Nieuwe Kerk (gebouwd vanaf 1380), Het Paleis (1655), het Nationaal Monument (1956) en de Bijenkorf (1915). De  bijzonderste plek van de Dam is de Burgerzaal van het Paleis, vroeger de openbare ruimte van het Amsterdamse stadhuis. Deze zaal heeft als vloer een enorme schitterende marmeren wereldkaart in twee delen. De Amsterdammers konden hier over de wereld lopen, zoals ze destijds de wereldzeeën bevoeren. Toen Amsterdam, die stad uit het niets, bijna een eeuw het centrum van de wereld was.