AMSTERDAM - Voor het dertigjarig jubileum van Amsterdam Dance Event (ADE) presenteert kunstenaar Bob de Jong Beat of the City. Voor dit audiovisuele kunstproject plaatste De Jong radarreflectoren op twee iconische Amsterdamse daken, waarmee hij de manier waarop satellieten de stad waarnemen fysiek beïnvloedt. De reflectoren kaatsen radarsignalen terug naar satellieten die honderden kilometers boven de aarde cirkelen. De terugkerende waarnemingen vormen de basis voor een kunstwerk waarin het ritme van Amsterdam samenkomt met het ritme van de ruimte.

Installatie op de A’DAM Toren

De radarreflector is tijdens ADE op het dak van de A’DAM Toren te bezichtigen. Bezoekers kunnen daarmee de fysieke installatie bekijken die Amsterdam met de satellieten in de ruimte verbindt. De bijbehorende film is sinds woensdag 21 oktober, de start van Amsterdam Dance Event, online te zien.

Twee iconische plekken

Normaal gesproken observeren satellieten de aarde zonder dat we daar iets van merken. Voor Beat of the City draait kunstenaar Bob de Jong die relatie om. In plaats van uitsluitend bestaande satellietbeelden te gebruiken, grijpt hij fysiek in op wat satellieten vanuit de ruimte waarnemen.

Op de daken van Felix Meritis en de A’DAM Toren zijn speciaal daarvoor radarreflectoren geplaatst. Wanneer een radarsatelliet Amsterdam passeert, kaatsen deze aluminium constructies de uitgezonden radarsignalen gericht terug naar de satelliet. Daarmee worden de daken onderdeel van de satellietwaarnemingen zelf.

De twee locaties verbinden bovendien verschillende tijdperken. Waar ruim twee eeuwen geleden vanaf het achttiende-eeuwse sterrenobservatorium van Felix Meritis de hemel werd bestudeerd, kijken satellieten nu terug naar Amsterdam. Aan de overkant van het IJ vormt de A’DAM Toren een hedendaags symbool van de elektronische muziekcultuur.

“Wat als we Amsterdam zelf als een synthesizer kunnen gebruiken? Door radarreflectoren op de daken te plaatsen, veranderen we wat de satellieten waarnemen. We nemen die signalen en transformeren ze tot de heartbeat van de stad. Al dertig jaar danst Amsterdam onder de sterrenhemel. Dit jaar kijkt de sterrenhemel terug”, aldus De Jong.

Van radarecho naar ritme

Elektronische muziek gebruikt al decennialang technologie om nieuwe geluiden te creëren. Beat of the City gaat een stap verder: niet alleen de satellietdata, maar ook de fysieke wisselwerking tussen de stad en de ruimte vormt het uitgangspunt van het kunstwerk.

De satellieten volgen hun eigen baan om de aarde en keren volgens een vast observatieritme terug boven Amsterdam. Bij iedere passage ontstaat een nieuwe wisselwerking tussen de radarsignalen vanuit de ruimte en de reflectoren op de Amsterdamse daken.

In samenwerking met de Netherlands Space Agency en Earth Intelligence-bedrijf Terramira zijn deze satellietwaarnemingen verwerkt tot bruikbaar materiaal voor het kunstwerk.

De terugkerende radarecho’s vormen de basis voor een audiovisuele compositie waarin twee ritmes samenkomen: dat van de satellieten in hun baan om de aarde en dat van Amsterdam als stad van elektronische muziek. De film beweegt van de nachtelijke energie van Amsterdam naar het perspectief vanuit de ruimte. Ruwe radarbeelden, signaalpatronen en ritmische montage bouwen op naar een elektronische heartbeat.

Wat begint als een fysieke interventie op twee Amsterdamse daken, mondt uit in een ritme dat de verbinding tussen de stad en de ruimte hoorbaar maakt.

Een uniek perspectief op Amsterdam

Het project maakt gebruik van de Europese Sentinel-1-radarsatellieten, die het aardoppervlak observeren met Synthetic Aperture Radar (SAR). De sterkte van de radarecho’s kan worden uitgedrukt in decibel: hoe hoger de waarde, hoe sterker het teruggekaatste signaal.

In radarbeelden verschijnen de Amsterdamse grachten vaak donker, omdat glad water de signalen grotendeels van de satelliet af weerkaatst. Gebouwen en andere constructies lichten juist sterk op door de manier waarop radargolven worden teruggekaatst. De speciaal geplaatste radarreflectoren versterken lokaal de terugkaatsing in de richting van de satelliet en creëren daarmee herkenbare signalen in de waarnemingen.

Deze contrasten en de karakteristieke structuur van de radarbeelden vormen een belangrijk onderdeel van de visuele wereld van Beat of the City.

“Een satelliet die steeds weer terugkomt, laat ons de aarde in beweging zien. Niet alleen hoe een plek verandert in de tijd, maar ook hoe die plek verbonden is met de rest van de planeet. Dat unieke perspectief komt heel mooi tot uiting in Beat of the City”, aldus Liv Toonen, satellietexpert bij de Netherlands Space Agency.

Anders dan gewone camera’s heeft radar geen daglicht nodig. De satellieten zenden microgolven uit die door wolken heen gaan en ook ’s nachts het aardoppervlak bereiken. Vanaf ongeveer zevenhonderd kilometer hoogte registreren ze de teruggekaatste signalen.

“Normaal vertalen wij die signalen naar inzichten over gebouwen, infrastructuur, water en natuur, zodat organisaties beter onderbouwde beslissingen kunnen nemen. Beat of the City laat zien dat dezelfde waarnemingen ook een ritme hebben. Dat vinden wij de kern van Earth Intelligence: data uit de ruimte zo vertalen dat iedereen ziet wat er op aarde gebeurt”, aldus Reinier Oost, Earth Intelligence Lead bij Terramira.