Erfgoed van de Week | Spannend groen: het Westerpark

Door Redactie op Donderdag 10 augustus 2017 10:19  Gemeente  westerpark, groen, eeuwBron: Gemeente Amsterdam


Erfgoed van de Week | Spannend groen: het Westerpark

AMSTERDAM - In de zomermaanden worden de Amsterdamse stadsparken anders gebruikt. Natuurlijk, de parken zijn het hele jaar door en in groeiende mate veel meer dan groen omzoomde wandelroutes. Er wordt gesport, gezond, gewerkt, gefeest, gewandeld en (op andere manieren) genoten. Nu de zon schijnt en mensen meer vrije tijd om handen hebben, is het extra druk in de parken. Een rustig middagje in het groen is er bijna niet meer bij, met name door de vele festivals. Ook op andere manieren staan de parken onder druk, onder meer door de grote woningbouwopgave. Het Westerpark is exemplarisch. Ontzettend populair en tegelijkertijd middelpunt van ontwikkelbelangstelling.

Particulier groen

Het grote genieten in het groen voor iedereen is nu heel gewoon. Maar dat is niet altijd zo geweest. In die 19de eeuw speelden de vraagstukken van de snelle bevolkingsgroei, verstedelijking, hygiëne en volksgezondheid een belangrijke rol. Behalve dat goede woningbouw hoog op de agenda stond werd ook belang gehecht aan het realiseren van groenvoorzieningen voor alle bevolkingslagen. In de tweede helft van de 19de eeuw werd dit zelfs onderkend als noodzakelijk onderdeel van de nieuwe uitbreidingswijken. Door hoge kosten bleef het openbare groen in de stad in eerste instantie beperkt tot incidentele boomaanplant in de arbeiderswijken en als structurele aankleding in zichtassen en langs hoofdwegen. Dat laatste vinden we nu nog terug in de grachtengordel en aan bijvoorbeeld de Ceintuurbaan en de Weesperzijde. De sjieke Vondelparkbuurt vormde, als particulier initiatief, een uitzondering en werd ruim voorzien van laanbeplanting en plantsoenen. Het Vondelpark was net als het Sarphatipark, Artis en de Hortus alleen toegankelijk voor welgestelden.

Openbaar groen

Iets later in de 19de eeuw kwamen er echte openbare wandelparken, waaronder het Haarlemmer- of Westerplantsoen (1843, uitbreiding 1857). Maar de aanleg van het Westerpark liet nog ruim 45 jaar op zich wachten. Nu, bijna 130 jaar later, is de druk op de ruimte ontzettend groot. Dat roept vragen op. Passen parken nog wel in onze stad? Móet het, juist omdat er zoveel druk en drukte is? Kan het nog wel op dezelfde manier? Om hier even goed over na te denken blikken we terug, met de focus op dat Westerpark. Het Westerpark maakt onderdeel uit van het eerste officiële uitbreidingsplan van Amsterdam (Kalff, 1875). Aanvankelijk was het park voorzien tussen het tracé van de spoorlijn Amsterdam-Haarlem en de Haarlemmervaart en strekte het tot de toenmalige westelijke gemeentegrens. Door de komst van de Westergasfabriek in 1885 moest het park kleiner worden. Het werd in 1891 geopend en is ontworpen door architect Leonard Antony Springer in Engelse landschapsstijl met slingerende paden, grote gazons, monumentale solitaire bomen en een centrale vijver. Zo kennen we het nu nog steeds, als meest oostelijke deel van het grotere Cultuurpark Westergasfabriek.

Cultuurpark Westergasfabriek

Tegenwoordig gaat het om veel meer dan een openbaar wandelpark. Na de sluiting van de Westergasfabriek in 1967 dacht de gemeente eerst aan nieuwe functies zoals een tramremise, een wasplaats voor treinstellen of de verbreding van de Haarlemmerweg. Luid protesterende buurtbewoners zorgden er voor dat uiteindelijk, rond 1980, voor een groene en recreatieve bestemming gekozen werd, refererend aan het oorspronkelijke plan. De herontwikkeling tot het huidige cultuurpark met horeca, plek voor evenementen, sportgelegenheden en functies voor kinderen is gebaseerd op het masterplan van Mecanoo architecten uit 1997-2000. Het groenontwerp is van landschapsarchitecte Kathryn Gustafson, die daarin de wisselende houding van de mens ten opzichte van de natuur centraal stelde. Daarom is gekozen voor een groot aantal verschillende landschapstijlen. Zo is bijvoorbeeld het traditionele wandelpark aanwezig in de vorm van het Westerpark, kreeg natuur de ruimte in de restanten van twee gashouders en is het historische veengebied in de westzijde van het Cultuurpark bewaard gebleven in de vorm van het stiltegebied en de natuurspeeltuin het Woeste Westen.

Stadspark ’next level’?

Er zijn boeiende parallellen te vinden tussen de 19de eeuw en nu. De woningbouwopgave brengt een enorme behoefte aan groen met zich mee, tegenwoordig zijn deze zaken onlosmakelijk met elkaar verbonden. Deze behoefte, gekoppeld aan de diverse projecten rondom het Westerpark, moet voor een groot deel opgevangen worden in het Westerpark zelf. De gemeente denkt nu al na over wat daarvoor nodig is. Net als in de 19de eeuw staat ook nu de vraag centraal hoe we in de stad voldoende groenvoorzieningen voor alle Amsterdammers maken. Tegelijkertijd is er veel veranderd, want de ruimte binnen de stadsgrenzen is ontzettend beperkt. Misschien moeten we wel letterlijk over het toevoegen van nieuwe lagen gaan nadenken. En daarbij kijken naar het verleden maar ook leren van (buitenlandse) voorbeelden. Vieren we straks feest op de terrassen van de aangrenzende hoogbouw? Zonnebaden we dan op het dak van de Gashouder? Wandelen we nog over de slingerende paden?

Erfgoed van de Week

In de rubriek Erfgoed van de Week staat elke week een bijzondere archeologische vondst, vindplaats, voorwerp, monumentaal gebouw of historische plek in de stad centraal. Via de webpagina amsterdam.nl/erfgoed, Twitter @erfgoed020 en Facebook Monumenten en Archeologie delen de erfgoedexperts van Monumenten en Archeologie het erfgoed van de stad met Amsterdammers én overige geïnteresseerden.