AMSTERDAM - Jan van Kooten is de directeur van het Nationaal Comité 4 en 5 mei. Het Comité organiseert - samen met anderen - de nationale herdenking op de Dam. De twee minuten stilte is het meest indrukwekkende en betekenisvolle ‘nationale moment’ in ons niet erg nationalistische land. De stilte is de climax van een langdurige voorbereiding. Je kunt de duiven horen op de Dam. In tien antwoorden vertelt Jan van Kooten hoe dit elk jaar lukt.

Wat is uw achtergrond?

"Ik ben opgeleid tot leraar. Ik begon mijn loopbaan bij de Anne Frankstichting en werk nu ruim tien jaar bij het ‘Nationaal Comité 4 en 5 mei’. Bij de Anne Frankstichting was ik hoofd Educatie en Presentatie. Het 4 en 5 mei comité groeide omdat de overheid een stapje terug deed. Daarom kwam ik de directie versterken."

Waarom is de 4 mei herdenking belangrijk?

"Omdat dit het enige moment is waar we als samenleving collectief stilstaan bij de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog. Bij de kwetsbaarheid van de vrijheid. We staan stil bij de doden. En bij wat er in die vijf jaar gebeurde aan willekeur, terreur, moord en doodslag. Er was van 1940 tot 1945 geen democratie en geen rechtstaat."

Lukt het om de herdenking levend te houden?

"Ja. Maar dat is niet alleen de verdienste van het Nationaal Comité. Veel mensen zetten zich daarvoor in. Uit onderzoek blijkt dat 81 procent van de Nederlanders het belangrijk vindt. Maar je moet het wel levend houden door er energie in te steken en er betekenis aan te geven."

Is de oorlog ons morele ijkpunt?

"Dat is nog altijd zo. Er kan je bijna niets ergers gebeuren dan oorlogsmisdadiger te zijn of genoemd te worden. Goed en kwaad zijn van alle tijden, maar in de oorlog komen de consequenties sterker naar voren."

Herdenken we over twintig jaar nog steeds?

"Dat weet ik wel zeker. We passen ons ook steeds aan. De herdenking is elk jaar weer anders, al beseffen mensen dat niet. De ceremonie vormde zich in de loop van de tijd.

In 1948 was de eerste kranslegging van de toenmalige koningin Wilhelmina. Er is een filmpje van. De trams reden gewoon door. Wilhelmina pakt zelf de krans uit de auto, legt de krans en gaat weer weg. Het was een kleine, informele gebeurtenis.

Sindsdien is het enorm veranderd. Er zijn nu twee grote schermen op de Dam waarop je alles goed kunt volgen. En voor het eerst legt de eerste generatie niet zelf meer de krans, maar doen ze dat samen met hun kinderen en kleinkinderen. De eerste generatie is nu oud en kwetsbaar. Het is symbolisch om de handeling door te geven.  Over die wijzigingen denken we goed na. Hoe kunnen we het verhaal vertellen zodat het actueel blijft? Daar werken we doorlopend aan."

Hoeveel mensen kijken er naar de televisie?

"Ongeveer 5 miljoen."

Hoe krijgen jullie de altijd drukke en lawaaiige Dam stil?

"Daar steken we veel energie in. We voeren een grote 'stilte campagne': op 4 mei om 20.00 uur zijn we twee minuten stil. Dat is geen wet, maar een verzoek. We herdenken na de taptoe: het trompet signaal. De twee minuten stilte vindt men het meest betekenisvol.

Het verkeer stopt ook. De trams rijden niet. De trams die over de Dam rijden worden omgeleid. Rijkswaterstaat verzoekt op de grote digitale borden dat het verkeer twee minuten op de parkeerplaats stopt. Je kunt natuurlijk niet op de snelweg stilstaan. De treinen doen er ook aan mee: alle treinen stoppen 2 minuten. De logistiek daarvoor is immens. Treinen kunnen niet stoppen op een overweg, en ook niet half aan een perron. De NS heeft nauwkeurige draaiboeken voor die twee minuten.

Voor het vliegverkeer geldt een start- en landingsverbod. Boven de Dam wordt niet gevlogen. Mensen kwamen om 8 uur op Schiphol; ze wisten niet wat ze overkwam,  zo stil was het. Dat is heel belangrijk. Tijdens een Europacup wedstrijd met PSV enkele jaren geleden was er twee minuten stilte. Indrukwekkend.

Om toeristen te bereiken sturen we zoveel mogelijk hotels folders om toeristen te wijzen op de twee minuten stilte. De horeca doet de tap om 19.45 dicht. De winkels zijn de rest van de avond vanaf 19.00 dicht. Ik vraag me wel af of dat met de huidige 24 uurs economie vol te houden is."

En op de Dam zelf?

"We werken naar die twee minuten stilte om acht uur toe. Daarvoor zijn een aantal stappen. Dat doen we programmatisch.

Je hebt de stille tocht vanaf het stadhuis. Het Koninklijk paar komt vanuit het Paleis. In de Nieuwe Kerk is de herdenkingsbijeenkomst met de eerste generatie oorlogsgetroffenen op de eerste rijen en maatschappelijke prominenten daarnaast. Bij elkaar 1450 mensen. Zij lopen naar het Paleis en dan gaan ze met het Koninklijk paar naar het Nationaal Monument. Dat duurt anderhalve minuut. De kapel speelt. Het scenario werkt naar de stilte toe, op de seconde nauwkeurig. Nienke Majoor is daarvan de projectleider. Dat doet ze samen met enkele honderden vrijwilligers en de diensten."

Hoe is de voorbereiding?

"Dat gaat het hele jaar door. We vergaderen in de Nieuwe Kerk. Het mooiste zijn de dienstvergaderingen met de politie, brandweer, de kapel, de EHBO, het Rode Kruis, de gemeente. Dan nemen we het programma door. Het zijn heel prettige bijeenkomsten. Iedereen doet zijn zegje. Op die vergaderingen heerst een familiegevoel."