AMSTERDAM - Wie nu op het Leidseplein komt ziet dat er grootschalig gewerkt wordt. De gemeente richt het plein totaal opnieuw in. Het wordt zelfs autovrij; voetgangers en fietsers krijgen alle ruimte.

Maar uit niets blijkt dat midden op het huidige Leidseplein vanaf 1664 de Leidsepoort stond, een poort die de grachtengordel afsloot. In 1862 werd hij afgebroken, nadat in 1852 al het ‘poortgeld’ was afgeschaft. Op een foto uit 1860 is het eigenaardig plompe gebouw te zien: vier hoektorens met een poort en een klokkentoren. Bij de Leidsepoort was een wagenplein, waar de boeren hun wagens stalden als zij naar de stad kwamen. Ook vroeger was hier dus al een druk verkeerscentrum. Doordat de handelaren hier de stad binnen kwamen werd de Leidsestraat een centrale winkelstraat.

De Leidsepoort maakte deel van de ‘schans’ – stadswal - rondom de grachtengordel. Ook de schans werd in de 19e eeuw afgebroken. Zo ontstond de ruimte voor het huidige Leidseplein. Wie goed rondkijkt ziet dat het geen echt plein is - het is geen grote open ruimte omringd door gebouwen - maar vooral een kruising van wegen. De drukke Weteringschans en Marnixstraat doorkruisen het plein. Daarnaast domineren een aantal bijzondere gebouwen de plek. Het belangrijkst is de Stadsschouwburg die daar in 1774 werd geopend. Het oude gebouw brandde af en in 1894 werd de nieuwe schouwburg geopend. Opvallend zijn verder het witte Hirschgebouw uit 1912, het American hotel dat begon in 1880 en de City bioscoop uit 1935. Zo kreeg het Leidseplein zijn karakter: een druk verkeersplein met gebouwen met grootstedelijke allure. Parijs of Wenen op zijn Amsterdams.

Amsterdam is meer dan een optelsom van mensen, huizen en verkeer. De stad is ook een mythe. In de middeleeuwen was de huidige Leidsestraat deel van de drukke pelgrimsroute naar de Heilige Stede van het Mirakel van Amsterdam aan het Rokin. Een heilige plek. Voor de schrijver Harry Mulisch (1927-2010) was Amsterdam het enige centrum van Nederland. De rest van het land was duffe provincie. Amsterdam was als New York en Sint Petersburg: hier gebeurde het. Hier kwamen de bewoners met Provo in opstand tegen de ‘autoritaire regenten’. En het Leidseplein vormde voor Harry Mulisch het centrum van het centrum. Het was de mythische navel van de wereld; de plek waar de cultuur werd geboren. De bescheiden schrijver woonde er dan ook zelf om de hoek, op de Leidsekade 103.