AMSTERDAM - De Spaarndammerbuurt is een bijzonder stukje Amsterdam West. Bijna verstopt tussen de Houthavens waar hard ontwikkeld en gebouwd wordt, de drukke Spaarndammerdijk en het spoor ligt deze voormalige arbeiderswijk. Als je hoort dat dit aan het eind van de 19de eeuw ontstaan is als een buurt voor spoorweg- en havenarbeiders, denk je niet meteen aan rijke, bijna overvloedige architectuur. Maar toch: loop door bijvoorbeeld de Oostzaanstraat en je wordt overspoeld met bijzondere straatbeelden. Die voor het grootste deel worden bepaald door een paar specifieke bouwblokken. Woonblok Het Schip, ontworpen in 1917, is daar het meest bekende van. Momenteel wordt er hard gewerkt aan dit rijksmonumentale gebouw. Bewoners, buurtgenoten en bezoekers willen er immers nog lang van genieten.

Amsterdams sprookje

Wat er zo bijzonder is aan Het Schip valt niet te vangen in één zin, of komt niet door één specifiek onderdeel. Allereerst valt aan de buitenzijde niet af te zien dat het om een bouwblok met voormalige arbeiderswoningen gaat. Bovendien is het woord blok ongepast, het oogt eerder als een sprookjespaleis. Dat komt doordat er zoveel kenmerken van de Amsterdamse School aanwezig zijn: plastische, expressieve vormen in baksteen, veel afwisseling van bouwvolumes en -materialen en rijke gebeeldhouwde versieringen. Het wordt dan ook omschreven als een complex dat één der irrationeelste hoogtepunten van de tweede fase van de Amsterdamse School is.

Gevelarchitectuur

Zo irrationeel en sprookjesachtig kon het worden doordat de architect, Michel de Klerk (1884-1923), de vrije hand kreeg. Hij werd gesteund door invloedrijke figuren uit die tijd als wethouder volkshuisvesting Wibaut en directeur gemeentelijke woningdienst Keppler. Zij zagen De Klerk als een groot kunstenaar en hierdoor kon hij extravagante, dure keuzes maken. Zo werd Het Schip vanuit een geheel nieuw concept ontwikkeld. De Klerk brak met de gewoonte om gevels van volkswoningen bedeesd vorm te geven met geen of minimale architectonische verfraaiing. Hij ontwierp met grote aandacht voor de buitenzijde en trok gevels op in opvallende kleuren baksteen en met gewaagde vormgeving en detaillering. Het onderste deel van het gebouw werd uitgevoerd in donkere stenen en het tussenliggende vlak is opgebouwd uit baksteen in gevarieerde metselverbanden. De zolderverdieping bestaat uit rode dakpannen, waardoor de scheiding tussen dak en gevel vervaagde. Zelfs de opvallende schoorstenen maken deel uit van de gevelcompositie.

Complex complex

De complexe vorm en verzameling baksteen en technieken zorgt nog altijd voor betovering en enthousiasme. Maar ook voor een hoofdbreker bij de restauratie. Het Schip wordt namelijk al geruime tijd grondig aangepakt en duurzamer gemaakt. Hier hoort een scala aan ingrepen bij, waarvan het herstel van het metselwerk er één is. Alleen al over dat metselwerk is een heel boek te schrijven. Het Schip is grotendeels opgetrokken uit metselwerk van Roode Groningsche baksteen en kent heel veel verschillende metselverbanden. En hoe beter je kijkt, hoe meer je ziet. Op diverse plaatsen zijn de stenen met sabel en klaphamer in speciale vormen gehakt om de gewenste patronen te kunnen maken en zelfs de voegen tussen de bakstenen zijn passend gekleurd.

Perfecte imperfectie

De vele toegepaste technieken en materiaalsoorten maken dat er diepgaand onderzoek en een héél specifieke opdrachtformulering voor de restauratie nodig was. Het te vervangen metselwerk moest namelijk qua kleur, afmeting, textuur en fysische eigenschappen aansluiten bij het oorspronkelijke metselwerk. Dit geldt ook voor het voegwerk. Voor het bouwteam was het een behoorlijke uitdaging om een nieuwe steen te laten maken die de imperfectie van de oorspronkelijke steen kon evenaren. Om precies de goede baksteen te krijgen zijn heel wat mengsels de oven in gegaan. De fabrikant heeft heel precieze instructies gekregen voor de afwerking. Dit luisterde heel nauw: van de keuze van de klei en het bakproces, tot het wegleggen en vastpakken van de nog niet gebakken stenen. Het kwam dan ook aan op ambacht en echt handwerk: elke steen moest afzonderlijk worden bewerkt. Het resultaat is dat de perfecte imperfectie die De Klerk destijds nauwkeurig had samengesteld weer opnieuw vervaardigd is en weer vele jaren meegaat.