AMSTERDAM - Toen Berlage zijn ontwerp voor Plan Zuid tekende had hij nooit kunnen denken dat op één van de mooiste lanen in dat gebied regelmatig tentoonstellingen van beeldhouwkunst zouden worden gehouden. Hij zou het zeker hebben toegejuicht. Berlage, en hij was in zijn tijd niet de enige, beschouwde architectuur als de moeder aller kunsten. Als het aan hem had gelegen hadden kunstenaars in opleiding vanuit hun leslokaal uitgekeken op ArtZuid. Vorige week werd de vijfde editie geopend die tot en met 17 september te zien is.

Berlage en de kunsten

In zijn werk zocht Berlage vaak de samenwerking met kunstenaars op. De decoratie voor het Beursgebouw kwam voort uit een samenwerking tussen de beeldhouwers Lambertus Zijl, Joseph Mendes da Costa, de schilder Jan Toorop en de dichter Albert Verwey. Zij visualiseerden zijn sociaal liberale gedachte dat de beurs zijn kapitalistische functie op den duur moest inruilen voor die van een feestzaal. En ook in veel van zijn andere werken als de Diamantbeurs en Jachthuis Sint Hubertus in park De Hoge Veluwe werkten kunstenaars mee om te komen tot een Gesamtkunstwerk.

Het landschap in de stad

Plan Zuid was het eerste uitbreidingsplan waarin groen een volwaardige, integrale rol speelde bij de inrichting van straten en pleinen. Het in Amerika ontwikkelde idee van een Parkway gebruikte Berlage voor de vormgeving van de Apollolaan en de Minervalaan. Door de landschappelijke  aanleg van een stadstraat hoopte hij dat de Apollolaan "in de gelegenheid zou zijn, alle verkeer, zoals de moderne tijd dat eischt, te doen opnemen en zo bovendien tot een aangename wandeling te maken." De dwars daarop geplaatste Minervalaan had hij gedacht als een winkelstraat richting station Zuid. Deze symboliseerde de economie. Aan het andere eind projecteerde hij een Rijksacademie van Beeldende Kunsten als symbool van de vooruitgang. In Berlages visie waren kunstenaars profeten die het volk de weg moesten wijzen. De prijsvraag voor een nieuwe academie in 1917 werd gewonnen door J. Duiker en B. Bijvoet, maar het ontwerp werd nooit uitgevoerd.

Een stedenbouwkundig kunstwerk

Plan Zuid zelf is een kunstwerk gebleken. De meest vooraanstaande architecten van die tijd wisten stedelijke ruimtes van straten en pleinenvorm te geven waarin steeds een samenhang aanwezig is tussen de straatwand als geheel en onderdelen als trappen, kozijnen, deuren en schoorstenen. Wie goed kijkt ziet dat tegenover elkaar staande straatwanden steeds door dezelfde architect zijn vormgegeven en torens en erkers vaak in de zichtlijn van een straat zijn aangebracht. Als na ArtZuid 2017 de beelden van Jeroen Henneman, Ad Dekkers, Carel Visser, André Volten, Theo Niermeijer, Atelier van Lieshout en alle andere kunstenaars weer weg zijn, dan blijft er nog altijd kunst achter in de wijk. Zo heeft Toon Rädecker bijvoorbeeld portretten van de makers van Plan Zuid aangebracht op de zuilen op de hoek van de Minervalaan en de Gerrit van der Veenstraat. Ook als de beeldenroute er niet is, is Plan Zuid een ontmoetingsplaats van landschap, stedenbouw en kunst.

Erfgoed van de Week

In de rubriek Erfgoed van de Week staat elke week een bijzondere archeologische vondst, vindplaats, voorwerp, monumentaal gebouw of historische plek in de stad centraal. Via de website amsterdam.nl/erfgoed, Twitter @erfgoed020 en Facebook Monumenten en Archeologie delen de erfgoedexperts van Monumenten en Archeologie het erfgoed van de stad met Amsterdammers én overige geïnteresseerden.