AMSTERDAM - Eind vorig jaar was in Het Parool te lezen dat de gaper van drogist Het Heertje aan de Herenstraat was verdwenen. Het is zeker niet de eerste gaper die uit het stadsbeeld is verdwenen. Al in 1961 kon een lijst van verdwenen gapers worden opgesteld, die in de jaren daarna helaas nog langer werd.

Bittere pil

Gapers dienden in het verleden als uithangbord van apothekers en drogisten. De karakteristieke starende ogen en wijd opengesperde mond verbeelden het moment waarop een veelal bitter medicijn wordt ingenomen. Enigszins afschrikwekkend, maar met de bedoeling om de gezondheid terug te winnen. In Amsterdam bestonden gapers al in de 17de eeuw. Het waren vaak mannen met een oosters of Afrikaans uiterlijk, voorzien van een tulband, een helm of een puntmuts, maar een enkele keer ook met een hoofddoek of een hoge hoed.

Verdwenen gapers

Soms worden gapers gestolen en later teruggevonden, zoals gebeurde in 1994, met de gaper aan de gevel van Wijde Heisteeg 4. Die werd in 2004 terugbezorgd op de stoep van het toenmalige Gemeentearchief aan de Amsteldijk. Een korte inventarisatie leerde dat er in Amsterdam in het verleden minstens 50 gapers te vinden zijn geweest en verhalen dat die gapers werden gebruikt voor vandalisme of grappen gaan ook al ver terug. Zo is er het voorbeeld van een gaper die rond 1830 door een stel studenten werd volgestopt met buskruit en midden op straat werd opgeblazen. Minder spectaculair was de grap die in 1895 werd uitgehaald met de gaper op Heiligeweg 42. Deze kreeg op zekere dag een groot stuk leverworst in de mond geduwd. De gaper op dit adres verdween overigens in 2008, zonder dat duidelijk is waar hij sindsdien is gebleven.

Hergebruik en verplaatsing

De gaper is onlosmakelijk verbonden met de identiteit van een drogisterij. Het opheffen van de kleine drogisterijen is één van de redenen waarom de gapers schaars zijn geworden, maar hergebruik en verplaatsen is van alle tijden. Toen een drogist in de 19de eeuw zijn winkel in de Binnen Bantammerstraat opende, vond hij een mooie gaper uit 1759 ergens in Zeeland. Hij hing hem aan zijn winkel, maar toen de zaak sloot en verhuisde naar de Nicolaas Beetsstraat 112 werd de gaper gewoon meegenomen. Ook daar hield de drogist er uiteindelijk mee op, vermoedelijk in de jaren '70, en de gaper verdween uit het straatbeeld. De nieuwe eigenaar? Monumenten en Archeologie van de gemeente Amsterdam. Na jaren in het Huis met de Hoofden te hebben gehangen is hij nu te vinden op de eerste verdieping van Gebouw De Bazel, waar hij dagelijks monumentenzorgers op hun vingers kijkt bij hun werk.

Erfgoed van de Week

In de rubriek Erfgoed van de Week staat elke week een bijzondere archeologische vondst, vindplaats, voorwerp, monumentaal gebouw of historische plek in de stad centraal. Via de website amsterdam.nl/erfgoed en twitter @erfgoed020 delen de erfgoedexperts van Monumenten en Archeologie het erfgoed van de stad met Amsterdammers én overige geïnteresseerden.