AMSTERDAM - In Amsterdam bevinden zich verschillende polders, waarvan een groot deel bebouwd is. Om hier gewoon te kunnen wonen, moet de waterstand geregeld worden. Dat gebeurt onder andere door gemalen.

Tastbare herinnering

Meer dan de helft van Nederland zou onder water staan zonder bemaling. Daar zijn we al eeuwenlang mee bezig. Eerst deden de molens het werk en daarna werd de traditionele windbemaling grotendeels vervangen efficiëntere bemaling met de nieuwste technieken. Gemalen zijn simpel beschouwd gebouwen waarin de machines staan. Maar die beschrijving doet geen recht aan deze bijzondere categorie bouwwerken. Door de architectuur en ligging in de omgeving zijn veel gemalen ware iconen.

Beschermwaardig

Niet voor niets zijn veel gemalen bestempeld als monument. Historische gemalen hebben cultuurhistorische waarde vanwege hun techniek, architectuur en (vaak) markante ligging. Door technologische ontwikkelingen en stadsuitbreiding zijn veel oude stoomgemalen verdwenen. De Nederlandse Gemalenstichting, die dit jaar haar 30-jarig jubileum viert, strijdt voor het behoud en correcte herbestemming van de nog complete ensembles. In Amsterdam zijn nog diverse gemalen en aanverwante bouwwerken aanwezig, waarvan de meesten monument zijn.

Amsterdams Peil

Eén van de met huizen bebouwde polders in Amsterdam is de Watergraafsmeer, die bijzonder diep ligt. Op 5,5m onder Normaal Amsterdams Peil (N.A.P.) welteverstaan. Tuindorp Oostzaan en de tuinsteden in Buitenveldert en Nieuw-West liggen ook onder N.A.P.. En in de meeste parken loop je ook behoorlijk laag. Naast de verschillende gemaaltjes die verscholen zijn onder viaducten, zijn er een aantal markante bouwwerken die zorgen dat we onze Amsterdamse voeten toch droog kunnen houden. De Molen van Sloten bijvoorbeeld zorgt samen met het elektrisch aangedreven Akergemaal iets verderop voor de bemaling van de wateren van de Sloterpolder (onder andere de Sloterplas en Slotervaart). Het gemaal Stadwijck (van omstreeks 1920) aan de Amsteldijk dat deel uitmaakt van Berlages Plan Zuid zorgt voor de waterhuishouding van de Binnendijkse Buitenveldertse Polder. En in Amsterdam Oost, ten zuiden van Cruquius, staat het gemaal Zeeburg.

Gemaal Zeeburg

Dit gemeentelijke monument (1943, J. Leupen, Dienst der Publieke Werken) ligt helemaal aan het eind van de Zeeburgerdijk op een schiereilandje tegen het Amsterdam-Rijnkanaal aan, als het uiteinde van een dam. Het in het groen gelegen gebouw met bakstenen gevels heeft vier grote pompen die aangesloten zijn op waterbuizen die ‘even’ uit het gebouw komen en onder water verdwijnen. Het waterstaatkundige werk vervult nog steeds zijn taak: elke nacht 600.000 kubieke meter water vanuit het IJmeer in het grachtenstelsel pompen. (Sinds het Noordzeekanaal inclusief de afsluiting van het IJ moet dit door een gemaal worden gedaan.) Naast het verversen van het grachtenwater speelt gemaal Zeeburg een belangrijke rol in de handhaving van de waterstanden in een groot deel van Amsterdam en het uitgestrekte boezemgebied van het Noordzeekanaal, het Amsterdam-Rijnkanaal en Amstelland. Bij hevige regen- of smeltwateroverlast draagt dit gemaal ook zijn steentje bij. Goed om bij stil te staan na een winterse wandeling door -bijvoorbeeld- het Vondelpark.

Erfgoed van de Week

In de rubriek Erfgoed van de Week staat elke week een bijzondere archeologische vondst, vindplaats, voorwerp, monumentaal gebouw of historische plek in de stad centraal. Via de website amsterdam.nl/erfgoed en twitter @erfgoed020 delen de erfgoedexperts van Monumenten en Archeologie het erfgoed van de stad met Amsterdammers én overige geïnteresseerden.