AMSTERDAM - In 2013-2014 kwam De Waag op de Nieuwmarkt regelmatig in het nieuws. Als gevolg van ongelijkmatige verzakking ontstonden er steeds grotere scheuren in het metselwerk. Na uitgebreid vooronderzoek werd besloten het hele gebouw van een nieuwe fundering te voorzien. Een ingewikkelde operatie, die ervoor moest zorgen dat een van onze oudste monumenten niet verloren zou gaan.

Onderzoek

Zowel in de aanloop als tijdens deze herstelwerkzaamheden verrichtte Monumenten en Archeologie interdisciplinair archeologisch en bouwhistorisch onderzoek naar de bouwgeschiedenis van dit gebouw. De resultaten van dit onderzoek zijn nu terug te lezen in het rapport 'De Waag op de Nieuwmarkt. De middeleeuwse oostpoort van Amsterdam'.

Van stadspoort tot restaurant

De Waag op de Nieuwmarkt, één van de oudste bakstenen gebouwen van Amsterdam, vindt zijn oorsprong in de 15de-eeuwse Sint-Anthoniespoort, de oostelijke toegangspoort van de laatmiddeleeuwse stadsommuring van Amsterdam. Het verdedigingswerk bestond uit een hoofdpoort met vier torens en een voorpoort met twee torens. Het gebouw heeft tot 1592 als stadspoort dienst gedaan. In 1614 werd de gracht aan weerszijden van het gebouw deels gedempt en overkluisd en kwam er een plein; de Nieuwmarkt. In 1617 werd de voormalige stadspoort ingericht als waag en vestigden zich in de torens en op de verdieping diverse gilden. Al deze veranderingen in gebruik leidden tot verschillende verbouwingen en gaven het gebouw uiteindelijk zijn huidige voorkomen.

Het gebouw geeft zijn geheimen prijs

Eén van de belangrijkste vragen tijdens het archeologische en bouwhistorische onderzoek was of het gebouw wel in één fase is gebouwd. Eerder onderzoek had namelijk uitgewezen dat boven de grond de voorpoort en de hoofdpoort aanzienlijk van elkaar verschillen. Bovendien zijn er archiefgegevens die wijzen op een oudere Sint-Anthoniespoort. Uit het onderzoek kwam echter naar voren dat het onderste gedeelte van het poortgebouw in zijn geheel omstreeks 1488 moet zijn gebouwd en niet een verbouwing of vergroting was van de oudere, in 1466 genoemde, poort. Het poortgebouw bestond van meet af aan uit een hoofd‐ en een voorpoort. Van de hoofdpoort weten we dat de Sint‐Eloystoren en de Schutterstoren waren voorzien van kantelen.

De voorpoort vernieuwd

In 1488 was waarschijnlijk alleen de onderzijde van de voorpoort gebouwd. Zaak was vermoedelijk eerst de stad te ommuren. Kort na 1503 is de poort afgebouwd. De hoofdpoort is boven de kantelen verhoogd, de voorpoort is boven het maaiveldniveau opgetrokken. Ook de stadsmuur die op de poort aansloot, is aan de Kloveniersburgwalzijde toen deels verlegd en vervangen. De stadsmuur aan de zijde van de Geldersekade werd rond 1545 vernieuwd. De Italiaanse vestingbouwkundige Alessandro Pasqualini was daarvoor verantwoordelijk.

Reparaties en verbouwingen

Rond 1561 heeft een groot onderhoud aan de poort plaatsgevonden waarbij de stadsgracht is afgedamd en geleegd. De aansluiting van de Sint‐Anthoniesdijk op de buitenzijde (veldzijde) van het poortgebouw maakte toen plaats voor grachtwater. Over de nieuw aangelegde gracht werd een ophaalbrug gelegd. De waterkerende functie van de afgegraven dijk werd overgenomen door een gemetselde beer. Aan de voet van Sint‐Eloystoren bevond zich een latrine waaronder zich in de grachtbodem in de jaren 1561‐1614 een afvalstort heeft opgehoopt. De vondsten hieruit geven een bijzonder inkijkje in de verscheidenheid aan keramieksoorten, afkomstig uit alle windstreken, die in deze periode in de stad voorhanden waren. Dankzij de archeologische en bouwhistorische begeleiding bij het funderingsherstel kwam duidelijk naar voren dat het gebouw van meet af aan met funderingsproblemen had te kampen. Het funderingsherstel was nodig om met moderne technieken De Waag weer stabiliteit te geven zodat de schadevorming als gevolg van ongelijke zetting, dat al eeuwenlang op de loer lag, een halt kan worden toegeroepen.

Erfgoed van de Week

In de rubriek Erfgoed van de Week staat elke week een bijzondere archeologische vondst, vindplaats, voorwerp, monumentaal gebouw of historische plek in de stad centraal. Via de website amsterdam.nl/erfgoed, Twitter @erfgoed020 en Facebook Monumenten en Archeologie delen de erfgoedexperts van Monumenten en Archeologie het erfgoed van de stad met Amsterdammers én overige geïnteresseerden.